Papua Nowa Gwinea: Kraj z 800 Językami

• **Stolica:** Port Moresby [1]
• **Populacja:** około 10,3 miliona (szacunek 2023) [1]
• **Obszar:** 462 840 kilometrów kwadratowych (mniej więcej wielkość Kalifornii) [1]
• **Języki urzędowe:** Tok Pisin, angielski, Hiri Motu i język migowy [2]
• **Waluta:** Kina papuańska (PGK)
• **Cechy charakterystyczne:** ponad 800 żywych języków, największa różnorodność językowa każdego kraju na planecie [2]

Większość ludzi, których znam, nie mogłaby wskazać Papui Nowej Gwinei na mapie. Ja też nie mogłem, dopóki nie przeczytałem zdania z National Geographic z lat 70., które mnie zatrzymało: w tym kraju były doliny, o których nikt poza nimi nie wiedział, że istnieją aż do lat 30. Nie "odległe wioski". Całe doliny. Setki tysięcy ludzi. Pilot, który leciał nad wzgórzami w 1933 roku, spojrzał w dół i zobaczył dym z palenisk w miejscach, gdzie mapy mówiły, że nie powinno być nic. Okazało się, że mapy się myliły.

Musiałem to sprawdzić dwa razy. Nadal wydaje się niemożliwe.

Papua Nowa Gwinea ma ponad 800 różnych żywych języków. Nie dialekty. Języki. Aby to sprowadzić do perspektywy, cały kontynent europejski ma około 200. Jeden kraj, mniejszy niż Teksas pod względem populacji, stanowi około 12% wszystkich języków mówionych na Ziemi [2].

Zrobiła to geografia. Kraj jest splątanią łańcuchów górskich, basenów rzecznych i gęstego lasu deszczowego, a przez tysiące lat wspólnota po jednej stronie grzbietu góry mogła żyć, polować, wychodzić za mąż i umierać bez spotkania wspólnoty po drugiej stronie. Tak języki nadal się rozgałęziały, jak drzewo genealogiczne bez przycinania. Są tu języki mówione przez mniej niż pięćdziesiąt osób. Są języki, które nie mają znanych krewnych nigdzie na planecie.

Tok Pisin, angielski na bazie kreolski, stał się klejem. W ten sposób facet z równin Sepik i kobieta z gór naprawdę rozmawiają ze sobą. Nazwa dosłownie oznacza "mówiąc pidgin". I to jest wspaniałe. "Bilum" to worek ze sznura. "Haus sik" to szpital. "Helikopta" to, cóż, możesz zgadywać.

Oto rzecz o wzgórzach. Do 1933 roku obcokrajowcy myśleli, że centralna Nowa Gwinea była niezamieszkana. Góry wyglądały zbyt strome, las zbyt gęsty. Następnie australijscy poszukiwacze złota bracia Leahy latali nad centralnymi dolinami i widzieli uprawiane pola. Schludne ogrody. Zagrody dla świń. Około miliona ludzi żyjących w społeczeństwach rolniczych, które były tam od tysięcy lat i nie miały pojęcia, że reszta świata istnieje.

Istnieje pierwszy film kontaktowy. Możesz go znaleźć. Leahyowie filmowali wieśniaków, którzy widzieli białych mężczyzn po raz pierwszy, a wieśniacy filmowali w zamian, w pewnym sensie – przez dziesięciolecia po spotkaniu śpiewali piosenki, piosenki, które antropolodzy później nagrali. Obie strony próbowały zrozumieć, na co patrzyli. Co, jeśli o tym pomyślisz, jest jednym z najbardziej godnych uwagi dwukierunkowych momentów w nowoczesnej historii ludzkości.

Dzisiaj istnieją jeszcze małe grupy bez kontaktu, głównie w odległych częściach zachodniej granicy z Indonezją.

Ptak rajski jest symbolem narodowym. Jest na fladze. Jest na walucie. I gdy już zobaczysz jeden w filmie przyrodniczym, zrozumiesz dlaczego – to nie są normalne ptaki. Samce mają pióra w kształcie wstążek, anten i pomponów, w kolorach, które wyglądają na malowane. Tańczą. Czyszczą sceny na lesnej podłodze i występują przez godziny.

David Attenborough nazwał Papuę Nową Gwineę jednym ze swoich ulubionych miejsc na Ziemi do filmowania, a ptak rajski jest wielkim powodem. Różne gatunki mają bardzo różne tańce. Jeden rozprzestrzenia swoje pióra w doskonały owal i przeskakuje na bok. Inny przechyla się i zmienia się w to, co wygląda jak małe czarne uśmiechnięte twarze z opalizującymi niebieskimi oczami. Ewolucja nudziła się tutaj i zaczęła robić sztukę.

W rodzinie jest około 40 gatunków, a większość z nich żyje tylko na wyspie Nowa Gwinea lub na otaczających wysepach.

Kultura Papui Nowej Gwinei to nie jedna kultura. To setki, siedzące obok siebie. Najbardziej widocznym wyrażeniem jest śpiew – zgromadzenia, w których różne plemiona pojawiają się w pełnym tradycyjnym stroju, aby tańczyć, grać na bębnach i się prezentować. Malarstwo ciała na czerwono, żółto i biało. Czołówki zbudowane z piór rajskiego ptaka, piór kazuara i ciosów świni. Naszyjniki z muszli. Ozdoby kostne przez nos. To nie jest przedstawienie turystyczne, chociaż turyści tam chodzą. To jak społeczności się wzajemnie prezentują.

Świnie są centralne dla życia społecznego w wielu społeczeństwach górskich. Bogactwo jest w nich mierzone. Ślub może wiązać się z wymianą stu świń właściciela. Pogrzeb też. W zachodzie gór istnieje tradycja moka, w której mężczyzna buduje swoją reputację, dając więcej świń niż jego rywal, który musi dać jeszcze więcej w zamian. To, w rzeczywistym sensie, gospodarka konkurencyjnej wielkoduszności.

Jeśli słyszałeś o jakimś miejscu w Papui Nowej Gwinei, może być Kokoda. Ścieżka Kokoda to 96-kilometrowy szlak przez Łańcuch Owen Stanley, a podczas II wojny światowej była miejscem brutálních walk między siłami australijskimi a japońskimi w 1942 r. Japończycy próbowali zdobyć Port Moresby, przekraczając góry po lądzie. Australowie, znacznie przewyższeni liczebnie i niedostatecznie zaopatrzeni, powstrzymywali ich w niektórych z najtrudniejszych walk w dżungli całego teatru Pacyfiku.

Dla Australijczyków Kokoda stał się rodzajem pielgrzymki narodowej. Tysiące idą ścieżką każdego roku. Większość z nich to nie żołnierze, zwykli ludzie, którzy chcą zobaczyć, jak ich dziadowie wrócili zmienieni. Sam szlak jest stromy, błotnisty i bezlitosny, a daje ci mały smak tego, jak musiało być osiem tygodni walki.

Papua Nowa Gwinea leży na Pierścieniu Ognia. Są aktywne wulkany, częste trzęsienia ziemi i linia brzegowa ukształtowana przez przemoc tektoniczną. Miasto Rabaul na wyspie Nowa Brytania dwukrotnie zostało pochowane w popiele w XX wieku, ostatnio w 1994 r., gdy dwa wulkany wybuchły jednocześnie po obu stronach portu. Większość populacji została ewakuowana na czas, ale samo miasto nigdy się nie podniosło. Ludzie przebudowali na krawędzi pola popiołu i po prostu żyją z geologią.

Kraj ma również jedne z największych złóż złota i miedzi na Ziemi, co zarówno błogosławieństwem, jak i komplikacją. Górnictwo przynosi pieniądze. Przynosi to również dyskusje na temat praw gruntowych, szkód dla środowiska i tego, kto naprawdę jest właścicielem tego, co znajduje się pod ziemią, którą rodziny uprawniały od wieków.

Papua Nowa Gwinea ma cztery języki urzędowe: Tok Pisin, angielski, Hiri Motu i język migowy. W praktyce Tok Pisin jest najszerzej używanym lingua franca. Kraj ma również ponad 800 języków tubylczych, największą różnorodność językową dowolnego narodu na Ziemi.

Papua Nowa Gwinea jest bezpieczna na wielu obszarach, ale wymaga planowania. Duże miasta takie jak Port Moresby mają wyższe wskaźniki przestępczości, a podróże między regionami często odbywają się małymi samolotami ze względu na trudny teren. Większość odwiedzających udaje się w zorganizowane wycieczki, grupy trekkingowe lub do konkretnych ośrodków, a te doświadczenia generalnie wiążą się z niskim ryzykiem.

Papua Nowa Gwinea słynie z posiadania największej liczby języków z każdego kraju, około 800 w sumie. Słynie również ze Ścieżki Kokody z II wojny światowej, jej rajskich ptaków, żywych festiwali plemiennych sing-sing i byciem jednym z ostatnich miejsc na Ziemi, gdzie społeczności bez kontaktu nadal istnieją.

Nie. Papua Nowa Gwinea jest niezależnym krajem zajmującym wschodnią połowę wyspy Nowa Gwinea. Zachodnia połowa wyspy należy do Indonezji i jest znana jako Zachodnia Papua lub Papua. Dwa dzielą długą granicę lądową, ale są politycznie oddzielonymi krajami.

Walutą jest Papua New Guinea Kina, w skrócie PGK. Nazwa pochodzi z tradycyjnej muszli, która była kiedyś używana jako waluta przez społeczności przybrzeżne. Kina dzieli się na 100 toea, również nazwaną po muszli. Gotówka jest nadal szeroko stosowana, szczególnie poza większymi miastami.

1. The World Factbook: Papua New Guinea (CIA)
2. Ethnologue: Papua New Guinea
3. UNESCO: Papua New Guinea Country Profile
4. Encyclopaedia Britannica: Papua New Guinea
5. Australian War Memorial: The Kokoda Track Campaign