Iran: Jedna z Najstarszych Cywilizacji Wciąż Istniejących

• Stolica: Teheran [1]
• Ludność: około 89 milionów, co czyni go 17. najbardziej zaludnionym krajem na świecie [2]
• Powierzchnia: około 1,65 miliona kilometrów kwadratowych, 17. największy kraj na Ziemi [1]
• Język urzędowy: Perski (Farsi), język indoeuropejski z korzeniami sięgającymi prawie 3000 lat [3]
• Waluta: Rial irański (IRR)
• Charakterystyczną cechą: dom jednej z najstarszych ciągłych cywilizacji na świecie, ze osadami miejskimi sięgającymi ponad 7000 lat [4]

Dorastałem z myślą, że Iran to kraj definiowany przez ostatnie pięćdziesiąt lat nagłówków wiadomości. Następnie przeczytałem zimą tłumaczenie Hafeza i uświadomiłem sobie, że patrzę na cywilizację, która pisała poezję dłużej niż angielski istniał jako język. Persja, jak zwał ją reszta świata, była nieprzerwanie zamieszkana i nieprzerwanie piśmienna przez tak długi czas, że zaczynasz tracić wątek, jak stary „stary" naprawdę jest.

Kraina, którą teraz nazywamy Iranem, była domem cywilizacji Elamitów ponad 5000 lat temu, i była prawie nieprzerwanie centrum władzy politycznej i kulturalnej od tamtego czasu [4]. Imperium Achemenidów, założone przez Cyrusa Wielkiego około 550 r. p.n.e., było największym imperium, jakie świat do tej pory widział. W swoim szczycie rozciągało się od Bałkanów do Doliny Indu i rządził prawie 40 procent światowej populacji.

Cyrusowi przypisuje się stworzenie tego, co niektórzy historycy nazywają pierwszą deklaracją praw człowieka. Cylinder Cyrusa, artefakt z gliny z 539 r. p.n.e. teraz przechowywany w Muzeum Brytyjskim, zawiera proklamację na temat tolerancji religijnej i wyzwolenia niewolników. Kopia znajduje się w siedzibie Organizacji Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku. Okazuje się, że idea, iż ludzie zasługują na prawa podstawowe, jest starsza niż większość instytucji, które twierdzą, że ją wymyśliły.

Kraj był najeżdżany przez Greków, Arabów, Mongołów i Turków na przestrzeni wieków, a jednak kultura perska zaabsorbowała każdego z nich i poszła dalej. Język, kuchnia, tradycje architektoniczne - wszystko przetrwało. To nie jest mało. Imperia zwykle znikają, gdy są podbijane.

Oto coś, co zniszczy następny test z geografii: w Iranie nie są bohaterami narodowymi generałowie czy króle. Są to poeci [5]. Hafez, Rumi, Saadi, Ferdowsi - te imiona traktuje się tak, jak Amerykanie traktują Lincolna i Jeffersona. Groby Hafeza i Sadiho w Shiraz to pielgrzymowe miejsca, pełne rodzin w weekendy, z ludźmi czytającymi wersety na głos podczas pikników.

Ferdowsi napisał Shahnameh, epicki poemat około 50 000 wersetów, którego ukończenie zajęło mu 33 lata. Jest dłuższa niż Iliada i Odyseja razem, i przypisuje się jej zasługę w zachowaniu języka perskiego podczas wieków arabskiego wpływu po VII wieku. Irańczycy mogą go nadal czytać dzisiaj bez tłumaczenia, co jest mniej więcej jak angielski mówiący bierze Beowulfa i bez wysiłku go śledzi.

Rumi, 13-wieczny mistyk, który stał się szalenie popularne w amerykańskich księgarniach, urodził się w tym, co jest teraz Afganistanem, i pisał po persku. Przetłumaczony Rumi sprzedaje się bardziej niż prawie każdy inny poeta w Stanach Zjednoczonych, i większość czytelników nie ma pojęcia, że jego praca należy do tradycji, która wciąż żyje i jest centralna w Iranie dzisiaj.

Iran jest większy niż Francja, Niemcy i Wielka Brytania razem, i zawiera prawie każdy klimat, jaki możesz nazwać [1]. Kraj ma wysokie góry, ogromne pustynie, gęste lasy wzdłuż brzegu Morza Kaspijskiego i strefy tropikalne w pobliżu Zatoki Perskiej. Możesz jeździć na nartach w Dizin, na północ od Teheranu, rano i jechać parę godzin na południe do pustynią po południu.

Góry Alborz biegną ze wschodu na zachód wzdłuż północnej krawędzi kraju, a Mount Damavand, na wysokości ponad 5600 metrów, jest najwyższym szczytem na Bliskim Wschodzie. Jest to śpiący wulkan, który w mitologii perskiej pojawia się jako więzienie tyrańskiego króla. Irańskie dzieci uczą się tej historii, zanim kiedykolwiek zobaczą górę.

Na południu Pustyna Lut ma rekord najwyższej kiedykolwiek zmierzonej temperatury powierzchni na Ziemi: 80,8 stopni Celsjusza, czyli około 178 stopni Fahrenheita, zarejestrowana przez satelitę w 2018 roku [6]. Są fragmenty Lutu tak gorące i pozbawione życia, że nawet bakterie się męczą. W domu w Montanie narzekamy, gdy temperatura osiąga 35 stopni. Lut roztapiałby podeszwy twoich butów.

Iran produkuje około 90 procent światowego szafranu [7]. Przyprawa pochodzi z wysuszonych pręcików konkretnego żonkila, i zajmuje około 150 000 kwiatów, zbieranych ręcznie o świcie, aby wyprodukować jeden kilogram. Dlatego ta rzecz kosztuje więcej na wagę niż złoto na niektórych rynkach. Prowincja Khorasan na północnym wschodzie kraju uprawia prawie wszystko.

Kraj jest również jednym z czołowych światowych producentów pistacji, daktyli i granatów. Granat pochodzi z Iranu i pojawia się wszędzie - w klejnotowych daniach ryżowych, ragoutach z orzechów włoskich, symbolice religijnej. Owoc jest tam uprawiany od co najmniej 4000 lat.

Irańska kuchnia nie otrzymuje międzynarodowej uwagi, którą zasługuje. Kebab, oczywiście, wszyscy wiedzą o kebabie. Ale powoli duszone gulasze, ryż z chrupkim dnem zwany tahdig, dania z ziół i roślin strączkowych, które zajmują cały dzień na przygotowanie - to jest miejsce, gdzie prawdziwe gotowanie żyje. Przyzwoite persyjskie uczta może wymagać tygodnia przygotowań i nakarmić czterdzieści osób bez pocenia się.

Iran opracował technikę irygacji zwaną qanat około 3000 lat temu, i jest nadal w użyciu dzisiaj [8]. Qanat to zasadniczo łagodnie nachylony podziemny tunel, który transportuje wodę ze źródła wód gruntowych górskich do wioski lub gospodarstwa, czasami na dziesiątki kilometrów. Technologia rozprzestrzeniła się z Persji przez świat islamski, a ostatecznie do Hiszpanii, Afryki Północnej, a nawet Chin.

To, co sprawia, że qanaty są godne uwagi, to fakt, że działają bez pomp, bez elektryczności i bez strat wody przez parowanie w kraju, który jest głównie pustynią. UNESCO uznaje Perski Qanat za Światowe Dziedzictwo, a niektóre aktywne qanaty mają ponad tysiąc lat. Inżynierowie, którzy je zaprojektowali, odkryli gradienty hydrauliczne, zanim ktokolwiek w Europie myślał o instalacjach.

Bliski Wschód jest stereotypowo określany jako region kawy. W Iranie dominującym napojam jest herbata, mocno warzona i podawana w małych szklankach z kostkami cukru, które trzymasz między zębami, podczas gdy łyżesz [9]. Kawiarnie herbaciane były instytucjami społecznymi przez wieki, miejscem, gdzie odbywają się transakcje, umacniają się przyjaźnie i rozwiązują się spory na wiele kolejnych refrenów.

Iran ma również swoją własną wersję tradycji kawiarni, zwaną qahveh khaneh, ale większość z nich obecnie serwuje herbatę. Rytuał kulturalny ma większe znaczenie niż konkretny napój. Wchodząc do czyjejś domu, oferuje się ci herbatę, zanim zdejmesz płaszcz. Odmówienie pierwszej filiżanki jest w porządku, druga filiżanka jest oczekiwana, trzecia jest opcjonalna. Gościnność jest ustrukturyzowana.

Językiem urzędowym jest perski, zwany Farsi przez jego mówiących, używany przez około 80 milionów ludzi. Kilka innych języków, w tym azerbejdżański, kurdyjski i belucki, jest mówione przez społeczności mniejszościowe. Perski używa zmodyfikowanego pisma arabskiego, ale jest językiem indoeuropejskim powiązanym z angielskim i hindyjskim.

Iran jest domem jednej z najstarszych ciągłych cywilizacji na świecie, ze osadami miejskimi sięgającymi ponad 7000 lat. Cywilizacja elamitów rozwinęła się około 3200 r. p.n.e., a kraj od tamtego czasu był wielkim ośrodkiem kultury i polityki, przetrwawszy najazdy Greków, Arabów i Mongołów.

Tak. Persja była międzynarodowo używaną nazwą do 1935 roku, gdy rząd oficjalnie poprosił świat o używanie Iranu, co Irańczycy zawsze nazywali swoim krajem. Zmiana odzwierciedlała szerszą tożsamość etniczną kraju, a nie tylko perskie dziedzictwo jego dominującej kultury.

Iran produkuje około 90 procent światowego szafranu, najbardziej kosztownej przyprawy na Ziemi na wagę. Kraj jest również czołowym światowym producentem pistacji, daktyli i granatów, a historycznie eksportował ręcznie tkane dywany perskie, które pozostają ważnym symbolem kulturalnym.

Teheran jest stolicą Iranu i największym miastem kraju, z około 9 milionami ludzi w samym mieście i około 15 milionami w większym obszarze metropolitalnym. Znajduje się u podnóża gór Alborz w północnym Iranie i służy jako polityczne, ekonomiczne i kulturalne centrum kraju.

1. Iran - The World Factbook (CIA)
2. Iran Population - World Bank Data
3. Persian Language - Encyclopaedia Iranica
4. History of Iran - Encyclopaedia Britannica
5. Persian Literature - UNESCO
6. Hottest Place on Earth - NASA Earth Observatory
7. Iran Saffron Production - FAO
8. The Persian Qanat - UNESCO World Heritage
9. Iranian Tea Culture - Smithsonian Magazine