Turcja: Kraj na dwóch kontynentach jednocześnie

• Stolica: Ankara (nie Stambuł, fakt, który zaskakuje prawie wszystkich) [1]
• Populacja: około 85,3 milionów [2]
• Powierzchnia: 783 562 kilometrów kwadratowych, około wielkości Teksasu plus Luizjana [1]
• Język urzędowy: turecki [1]
• Waluta: lira turecka (TRY) [1]
• Jedynym krajem na świecie, którego największe miasto, Stambuł, leży na dwóch kontynentach jednocześnie [3]

Oto coś, co zrujnuje twój następny test z geografii: stolica Turcji to nie Stambuł. To Ankara. Musiałem to sprawdzić dwa razy po raz pierwszy, bo wszystko, co wiedziałem o kraju - zdjęcia, fragmenty wiadomości, programy kulinarne - było o Stambule. Okazuje się, że stolica została przeniesiona do Ankary w 1923 roku, gdy powstała nowoczesna republika i tam jest od tej pory.

Taki rodzaj rozbieżności między tym, co myślisz, że wiesz, a tym, co jest naprawdę prawdą, podsumowuje dla mnie cały kraj. Turcja, która w 2022 roku oficjalnie zmieniła swoją angielską nazwę z „Turkey" w Organizacji Narodów Zjednoczonych, to jedno z tych miejsc, które rozbija każdy stereotyp, z którym przychodzisz. Jest europejski i azjatycki. Jest starożytny i bardzo nowoczesny. Produkuje więcej orzechów laskowych niż jakikolwiek inny kraj na Ziemi i jest też domem najstarszej znanej świątyni, kiedykolwiek zbudowanej. Zacząłem czytać o tym, oczekując jednego, a dalej znajdowałem inne.

Stambuł jest jedynym dużym miastem na świecie, które rozciąga się na dwóch kontynentach [3]. Cieśnina Bosforska biegnie wprost przez środek, z Europą z jednej strony i Azją z drugiej. Możesz wziąć prom z jednego kontynentu na drugi za cenę mniej więcej kawy, a ludzie robią to codziennie w drodze do pracy. Są dojeżdzacze, którzy śniadają w Azji i przychodzą do biura w Europie, zanim filiżanka się opróżni.

Miasto miało trzy nazwy, które znaczyły. Bizancjum, kiedy była grecką kolonią. Konstantynopol, kiedy przez ponad tysiąc lat była stolicą Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Potem Stambuł, kiedy Osmanie zdobyli go w 1453 roku i uczynili siedzibą swojego imperium. Bazylika Hagia Sophia, zbudowana w 537 r. n.e., była greckokatolioką katedrą, meczetem, muzeum, a teraz jest znowu meczetem. Kopuła była największa na świecie przez prawie tysiąc lat.

To, co mnie fascynuje, to codzienny życie. Ludzie mieszkają w apartamentach zbudowanych nad bizantyjskimi cysternami. Kot, który wkrada się do twojej kawiarni, może tej nocy spać na 1500-letniej ścianie. W domu w Montanie najstarsza budowla w moim rodzinnym mieście była z lat 80., a my traktowaliśmy ją jak pomnik. W Stambule potykasz się o rzeczy starsze niż to w drodze do supermarketu.

Ukryty w wzgórzach południowo-wschodniej Turcji w pobliżu granicy syryjskiej znajduje się miejsce zwane Göbekli Tepe. Jest to najstarsza znana świątynia, kiedykolwiek zbudowana, datowana na około 11 000 lat temu [4]. To około siedem tysięcy lat starsze niż Stonehenge. To około siedem tysięcy lat starsze niż piramidy. To starsze niż pismo, starsze niż koło, starsze niż rolnictwo, jak je zwykle rozumiemy.

Witryna ma te ogromne rzeźbione filarach kamennych rozmieszczone w kręgach, z reliefami lisów, węży, skorpionów i ptaków. Łowcy-zbieracze go zbudowali. Ludzie, którzy jeszcze nie wymyślili rolnictwa, jakoś się zorganizowali, aby kopać, rzeźbić i ustawiać kamienie dwudziestotysięczne, a później celowo pochować cały kompleks. Nie wiemy dokładnie dlaczego. Odkrycie przyspisuje to, co archeolodzy myśleli, że wiedzą o kolejności cywilizacji ludzkiej, bo stara historia była taka, że budowaliśmy świątynie po tym, jak osiedliśmy się na farmach. Göbekli Tepe sugeruje, że mogło być odwrotnie. UNESCO uczyniła ją Światowym Dziedzictwem w 2018 roku.

Wjedź do Anatolii Centralnej i dotrzesz do miejsca, które nie wygląda na rzeczywiste. Kapadocja to krajobraz miękkiego kamienia wulkanicznego, który wiatr i deszcz ukształtowały w oszczepy, stożki i to, co mieszkańcy lokalni nazywają kominami wróżek [5]. Kamień jest tak miękki, że przez tysiące lat ludzie po prostu wykopali swoje domy, kościoły i całe miasta podziemne. Istnieją miasta podziemne w Kapadocji, które mogą zadomowiać dwadzieścia tysięcy ludzi, z kuchniami, stajniami, kościołami, szachtami wentylacyjnymi i kamiennymi drzwiami, które zamykają się przed najeźdźcami.

Pierwsi chrześcijanie używali wykopanych kościołów, aby uciec przed prześladowaniem rzymskim, a nadal możesz zobaczyć bizantyjskie freski namalowane na ścianach wewnątrz jaskiń. Niektóre z nich mają tysiąc lat, a farba jest jakoś jeszcze jasna. Zdjęcia balonów na ogrzane powietrze, które prawdopodobnie widziałeś na Instagramie, gdzie dziesiątki balonów unoszą się o świcie nad dziwacznymi formacjami skalnych, są rzeczywiste. Są poranne, kiedy jednocześnie wznosi się ponad sto balonów.

Turcy piją więcej herbaty na mieszkańca niż jakikolwiek inny naród na Ziemi, w tym Brytowie [6]. Około trzy do pięciu filiżanek dziennie to norma. Herbata pochodzi z wybrzeża Morza Czarnego, wokół miasta Rize, gdzie zielone wzgórza są przeszywane plantacjami herbaty. Podawana jest w małych szklankach w kształcie tulipana, goręca i mocna, z dwoma kawałkami cukru na spodku. Odmowa herbaty w Turcji jest prawie niegrzeczna. Bierzesz filiżankę.

Kawa turecka to zupełnie inny rytuał. UNESCO umieściła ją na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego w 2013 roku. Mielona kawa zmielona jest w drobny proszek, warzy się w małym miedzianym garnuszku zwanym cezve i podaje się niefiltrowaną, aby mielizna osiadła na dnie. Po piciu starszy członek rodziny lub przyjaciel odwróci filiżankę na spodek i przeczyta twoją fortunę we wzorach, które mielizna pozostawia. Zrobiłem to raz, w małym miejscu blisko Wielkiego Bazaru, i kobieta powiedziała mi, że będę podróżować przez wodę. Miałem lot do domu następnego dnia, więc technicznie miała rację.

Jeśli myślisz, że turecki jedzenie to tylko kebab i baklawa, nie zacząłeś. Tureckie śniadanie, zwane kahvaltı, to własna instytucja. Odpowiednia zawiera oliwki, pokrojone ogórki i pomidory, kilka rodzajów sera, jajka, miód ze śmietaną, kilka dżemów, świeży chleb, czasem pikantną kiełbasę i zawsze herbatę. Może to trwać dwie godziny. Niedzielne poranki w Stambule są zasadniczo zbudowane wokół tego.

Potem jest rozprzestrzenienie regionalne. Pide, czyli płaski chleb w kształcie łódki załadowany serem i mięsem. Manti, małe pierniczki utopione w jogurcie i czesnku. Lahmacun, czasami zwane turecką pizzą, cienka jak papier i złożona wokół ziół i cytryny. Iskender kebab z Bursy, gdzie polewa się masło topnieje i sos pomidorowy na mięso. Künefe, deser zrobiony z posiekanego ciasta, sera i syropu, który rozciąga się w długie lepkie smutki. I nikt o tym nie mówi, ale kraj produkuje około 70 procent światowych orzechów laskowych, dlatego każda pasta czekoladowa, którą kiedykolwiek kochałeś, istnieje.

Nowoczesna Turcja została założona w 1923 roku przez Mustafę Kemala, któremu później nadano nazwisko Atatürk, co oznacza „Ojciec Turków". Imperium Osmańskie upadło po I wojnie światowej, a Atatürk kierował ruchem narodowym, aby stworzyć nową, świecką republikę na resztce. W ciągu około piętnastu lat zastąpił alfabet arabski łacińskim, dał kobietom prawo głosu (w 1934 roku, przed Francją lub Włochami), zreorganizował system prawny i pchnął kraj w kierunku Europy Zachodniej na dziesiątki sposobów jednocześnie.

Jego portret wciąż znajduje się w każdym budynku rządowym, każdej klasie szkolnej, każdym oknie sklepowym w niektórych miastach. Turecki stosunek do Atatürka jest jak nic, co kiedykolwiek widziałem. Ludzie mówią o nim w sposób, w jaki Amerykanie czasami mówią o Lincolnie, tylko głośniej i bardziej obecnie. Niezależnie od tego, czy zgadzasz się ze wszystkim, co zrobił, skala projektu jest naprawdę trudna do zrozumienia. Wziął imperium i zamienił je w kraj w ciągu około dekady.

Przyszedłem do Turcji na stronę, oczekując jednego kraju, a znaleźliśmy około sześć. Wybrzeże Morza Śródziemnego czuje się greckie. Wybrzeże Morza Czarnego czuje się prawie gruzińskie. Południowy wschód czuje się na Bliskim Wschodzie. Stambuł czuje się jak jego własne miasto-państwo. Kapadocja czuje się jak księżyc. A pod wszystkim tym leży warstwa historii starsza niż większość krajów może się chwalić. Możesz stać na rzymskiej drodze, patrzeć na bizantyjski mur, pić herbatę w tureckoj kawiarni i sprawdzić swój telefon w tej samej chwili.

Większość podróżników, których znam, spędza trzy lub cztery dni w Stambule i nazywa to Turcją. To błąd. Kraj nagradza powolną podróż, tę, gdzie bijesz nocne autobusy przez Anatol, gubisz się w dolinie Kapadocji, śniadasz przez dwie godziny i pozwalasz geografii robić swą robotę. Co, jeśli o tym myślisz, jest jedynym sposobem, aby zobaczyć miejsce tak duże i tak warstwowe.

Stolica Turcji to Ankara, a nie Stambuł. Stolica została przeniesiona do Ankary w 1923 roku, kiedy powstała nowoczesna Turcja. Stambuł jest największym miastem i centrum gospodarczym i kulturalnym, ale Ankara jest siedzibą rządu.

Rząd turecki oficjalnie zarejestrował nazwę Turcja w Organizacji Narodów Zjednoczonych w 2022 roku, aby lepiej odzwierciedlić turecką pisownię i wymowę nazwy kraju. Rząd powołał się również na chęć uniknięcia skojarzenia z ptakami w języku angielskim. Zmiana dotyczy zakresu międzynarodowego, w tym dokumentów w języku angielskim.

Oboje. Około 3 procent powierzchni lądowej Turcji, zwane Tracją Wschodnią, znajduje się w Europie, podczas gdy pozostałe 97 procent, znane jako Anatolia, znajduje się w Azji. Stambuł rozciąga się na Cieśninie Bosforskiej, która oddziela dwa kontinenty, co czyni go jedynym dużym miastem na świecie na dwóch kontynentach.

Językiem urzędowym jest turecki, mówiony przez zdecydowaną większość populacji. Kurdyjski jest szeroko mówiony na południowym wschodzie, wraz z małymi społeczościami języka arabskiego, zazaki i innych. Angielski i niemiecki są powszechne w obszarach turystycznych i wśród młodszych mieszkańców miast.

Walutą jest lira turecka (TRY), podzielona na 100 kuruszy. Lira doświadczyła znacznej inflacji w ostatnich latach, więc odwiedzający często znajdują ceny wysokie w walucie lokalnej, ale względnie niskie w przeliczeniu. Większość hoteli, restauracji i sklepów w obszarach turystycznych również akceptuje karty kredytowe.

1. CIA World Factbook: Turkey (Turkiye)
2. World Bank: Türkiye Country Overview
3. Britannica: Istanbul
4. UNESCO World Heritage: Göbekli Tepe
5. UNESCO World Heritage: Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia
6. Statista: Tea Consumption Per Capita Worldwide